Gehoorzaamheid of stille onvrede?

Waarom vertrouwen zoveel mensen de overheid nog steeds? Is dat omdat ze het echt eens zijn met het beleid? Of zit er iets diepers onder, een soort gewenning, een stilzwijgend ‘zo is het nu eenmaal’?

Democratisch maar beperkt

De overheid wordt democratisch gekozen. Tegelijkertijd betekent dit dat automatisch een groot deel van de bevolking het niet eens is met de koers. In Nederland kun je op tientallen partijen stemmen. Dat loopt uiteen van conservatief-liberaal tot radicaal progressief. Toch zijn het vooral de grote middenpartijen die de dienst uitmaken. Kleinere partijen, hoe vernieuwend hun ideeën ook zijn, worden vaak buitenspel gezet bij coalitievorming en besluitvorming (Parlement.com, 2023). Voor hun kiezers is dat frustrerend en vervreemdend.

Stil protest of krachtig verzet

Kijk naar de opkomst van de BBB, een partij die voortkwam uit massaal boerenprotest. Het Montesquieu Instituut laat zien dat de partij duidelijke populistische kenmerken heeft. Denk aan taalgebruik tegen ‘de elite’ en het opkomen voor boerenbelangen (De Jonge & Voerman, 2023). In 2023 boekte BBB flinke winst, van één naar zeven zetels. Ze kwamen zelfs in de regering. Toch wordt hun directe stijl vaak gezien als emotioneel of onrealistisch. In de media en in de Kamer wordt hun benadering geregeld weggezet als populisme (NPO Kennis, 2024; BNR Nieuwsradio, 2023). De vraag is: krijgen nieuwe geluiden echt gelijke kansen, of worden ze systematisch gemarginaliseerd?

Overheidscontrole tot in de huiskamer

Recent adviseerde het kabinet dat kinderen onder de vijftien geen sociale media zouden moeten gebruiken. Ook zou een smartphone pas vanaf groep 8 verantwoord zijn (NOS, 2025). Dat roept vragen op. Waar ligt de grens tussen bescherming en bemoeienis?

Psychologie van gehoorzaamheid

Onderzoek laat zien dat mensen geneigd zijn te gehoorzamen, zelfs wanneer dat indruist tegen hun moreel kompas. In het beroemde Milgram-experiment (1974) ging 65% van de deelnemers door met het toedienen van pijnlijke schokken, alleen omdat een autoriteit dat opdroeg. In het ziekenhuisexperiment van Hofling (1966) volgden 21 van de 22 verpleegkundigen bevelen op die tegen hun professionele normen ingingen.

Media als versterker van gehoorzaamheid

De media spelen een belangrijke rol in het vormen en versterken van gehoorzaamheid:

• Cultivatietheorie: langdurige blootstelling aan media zorgt voor een wereldbeeld dat aansluit bij de berichtgeving. Hierdoor zien mensen autoriteit sneller als noodzakelijk en legitiem (Gerbner & Gross, 1976).
• Echo chambers: op sociale media worden mensen vooral bevestigd in hun eigen visie. Afwijkende meningen verdwijnen naar de achtergrond, waardoor kritisch denken over de overheid afneemt (Bryant & Miron, 2004).
• Autoriteitsbeeldvorming: via media (en soms propaganda) wordt gezag verheerlijkt. Onderzoek toont aan dat dit vertrouwen in autoriteit versterkt (Harvard, 2020).

Een treffend voorbeeld: tijdens de coronapandemie bleek uit een wereldwijd onderzoek (Pfattheicher et al., 2020) dat mediaboodschappen over dreiging zoals “flatten the curve” het naleven van overheidsmaatregelen sterk verhoogden. Zelfs mensen die eerst kritisch waren, werden volgzamer. Angst in combinatie met autoriteit blijkt bijzonder effectief. Ook buiten crisistijd werkt dit mechanisme door.

Conclusie

Onze neiging tot gehoorzamen komt niet alleen voort uit het politieke systeem. Die reflex zit dieper. Psychologie, mediagebruik en groepsdruk spelen een grote rol. Als burgers moeten we ons daarvan bewust zijn. Kritisch denken is geen luxe, maar een noodzaak. Alleen zo houden we onze democratie gezond.

Wat vind jij? Laat je gedachten achter in de reacties hieronder of deel dit artikel met iemand die dit moet lezen. Bewuste burgers maken het verschil.